Pojęcia, geneza i cele tworzenia Specjalnych Stref Ekonomicznych
Najpełniejszą definicję Specjalnej Strefy Ekonomicznej przedstawia ustawa regulująca działanie tego podmiotu. Wskazuje ona na to, iż istotą strefy jest jej wyodrębnienie z całości obszaru państwa w celu utworzenia na jej terenie specjalnych warunków funkcjonowania przedsiębiorstw. Specjalna Strefa Ekonomiczna jest wobec tego wyodrębnioną i niezamieszkałą częścią terytorium kraju, na której terenie podmioty gospodarcze mogą prowadzić działalność gospodarczą, na preferencyjnych warunkach.
Katarzyna Mazur w swej monografii pt. „Specjalne strefy ekonomiczne jako nowe obszary przemysłowe” (Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2004) definiuje pojęcie za pomocą jego określników. „Strefa” oznacza, że teren ten jest enklawą na terenie państwa. Jest ona „specjalna” ponieważ dzięki zastosowaniu specyficznych regulacji, staje się ona atrakcyjniejsza od innych terenów. Warunek „ekonomiczna” oznacza, iż zastosowane rozwiązania dotyczą kwestii gospodarczych.
Za pierwowzór Specjalnych Stref Ekonomicznych uważa się uprzywilejowane obszary, które powstawały już od XVI wieku. Z czasem ewoluowały one, zmieniając pole zainteresowania i coraz bardziej zawężając zakres swojej działalności. Dzisiaj są jednym z wielu rozwiązań, obok Parków Technologicznych i Przemysłowych, stref handlu zagranicznego czy wolnych stref produkcyjnych. Każde z nich jednak koncentruje się na innym obszarze, kładąc nacisk na współpracę pomiędzy biznesem i nauką, tak jak parki lub niczym strefy handlu zagranicznego - tworząc dogodne warunki dla eksportu. Głównym celem Specjalnych Stref Ekonomicznych jest przyspieszenie rozwoju gospodarczego terenu objętego strefą. Powinno to nastąpić poprzez:
a) tworzenie nowych miejsc pracy i ograniczenie bezrobocia,
b) zagospodarowanie istniejącego majątku przemysłowego i infrastruktury gospodarczej oraz zapobieganie ich niszczeniu,
c) rozwój określonych dziedzin działalności gospodarczej,
d) rozwój eksportu,
e) zagospodarowanie niewykorzystanych zasobów naturalnych z zachowaniem zasad równowagi ekologicznej.
Oczywiście powyższe cele są określone dość ogólnie. Ustawa o Specjalnych Strefach Ekonomicznych (Ustawa z dnia 20 października 1994 r. o Specjalnych Strefach Ekonomicznych, Dz. U. z 994 r., nr 123, poz. 600 z późn. zm.) precyzuje sposób ich osiągnięcia. Strefy mają wspomagać rozwój określonych dziedzin działalności i eksportu, prowadzić do tworzenia i wykorzystywania innowacyjnych rozwiązań, czego rezultatem ma być wzrost konkurencyjności wytwarzanych towarów i usług. Ponadto, z racji, iż często powstają one w dawnych okręgach przemysłowych, ważnym zadaniem postawionym przed nimi jest zagospodarowanie istniejącego majątku przemysłowego i infrastruktury gospodarczej. Zdarza się, że dawne fabryki i siedziby upadłych bądź przeniesionych przedsiębiorstw od lat stoją bezużyteczne. Nie jest prowadzona w nich żadna działalność gospodarcza, a co więcej często ulegają zniszczeniu – jeśli nie przez wandali, to na skutek warunków atmosferycznych. Ich rewitalizacja pozwoli na powrót do użytku nieruchomości często położonych w pobliżu centrów miast, w okolicy gdzie cena metra kwadratowego lokalu jest zazwyczaj wyższa od średniej. Wykorzystanie całych zespołów budynków może doprowadzić do powstania współczesnych centrów przemysłowych, które w odróżnieniu do tych istniejących w przeszłości, nie stanowią zagrożenia dla środowiska.
Kwestia ekologii jest bardzo ważna w tworzeniu Specjalnych Stref Ekonomicznych. Zanieczyszczenie środowiska prowadzi nie tylko do degradacji okolicy, ale mając na uwadze coraz większą świadomość ekologiczną, a nawet zorientowanie niektórych firm na działalność typu „environment friendly”, niedocenienie tej kwestii może prowadzić do utraty wartości gruntów położonych w strefie i jej pobliżu.
Kwestia tworzenia nowych miejsc pracy jest jedną z podstawowych, o ile nie najważniejszą przyczyną decyzji o utworzeniu Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Tylko w miejscu dysponującym odpowiednim potencjałem ludzkim obecnie i w najbliższej przyszłości może zostać ustanowiona strefa. Dzieje się tak z prostych przyczyn: w miejscu gdzie nie ma siły roboczej, nie powstanie przedsiębiorstwo wymagające ludzkiej pracy. Ze względu na szeroki zakres celów jakie mają do osiągnięcia strefy, ich wpływ na region także nie ogranicza się do jednego obszaru. Sukces strefy mierzy się czterema głównymi płaszczyznami.
Pierwszym z nich jest efekt społeczny. Ze względu na tworzenie stref na obszarach dużego bezrobocia, ważnym i jednocześnie łatwo mierzalnym kryterium efektywności działania strefy jest ilość utworzonych miejsc pracy. Stworzone etaty powinny być przeznaczone szczególnie dla niewykwalifikowanych pracowników fizycznych i osób z wykształceniem zawodowym. Przyczyną tego jest przede wszystkim zmniejszona mobilność osób gorzej wykształconych – to miejsce pracy musi niejako „przyjść” do nich, raczej nie zdecydują się oni na migrację na drugi koniec Polski – oraz duża liczba bezrobotnych, którzy całe życie przepracowali w jednym, zacofanym technologicznie zakładzie lub rolnictwie. Większa mobilność osób lepiej wykształconych pozwala wierzyć, iż w razie potrzeby zdecydują się na zmianę miejsca zamieszkania wraz z ofertą pracy – także ze strefy.
Czynnik ekonomiczny wskazuje na efektywność stref w drugim najważniejszym punkcie ich działalności. Firmy osiadają się w strefach, mając nadzieję na osiąganie większych zysków niż w przypadku przeprowadzenia inwestycji w innym miejscu. Jednak cel ten nie powinien być osiągnięty wyłącznie poprzez ograniczenie podatków i pozyskanie tańszej siły roboczej. Oprócz tych niewątpliwych zalet, Specjalne Strefy Ekonomiczne oferują także możliwość współpracy z innymi przedsiębiorstwami ulokowanymi w strefie oraz poza nią. Szczególnego znaczenia nabiera ostatni przypadek – gdy inwestorzy nawiązują kooperację z przedsiębiorstwami z regionu, ale nienależącymi do strefy. W ten sposób nasilają się korzyści wynikające z utwoutworzenia strefy i wzmagają czynniki wpływające na jej rozwój. Niebezpieczeństwem jest jednak tzw. efekt enklawy. Polega on na tym, że firmy działające w strefach korzystają z niższych podatków i tańszej siły roboczej, jednocześnie zaopatrując się i sprzedając towary poza regionem. W ten sposób region praktycznie nie odnosi żadnych, poza zmniejszeniem bezrobocia, korzyści związanych z istnieniem Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Kolejną miarą powodzenia jest sukces ekologiczny. Strefy, promując nowe technologie i czystą działalność, powinny prowadzić do powolnej eliminacji aktywności bardziej uciążliwej dla środowiska. W rezultacie ograniczeniu ulegają zanieczyszczenie wody, powietrza i gleb. Promocja powtórnego przetwórstwa odpadów sprawia, iż mniej ich trafia na wysypiska. W miarę możliwości eliminuje się także ruch kołowy, zastępując go nowoczesnymi środkami transportu zbiorowego, w celu ograniczenia emisji spalin i hałasu. Wszystko to sprawia, iż czynnik ekologiczny jest jednym z głównych kryteriów decydujących o przyjęciu danego inwestora do strefy. Jednak Specjalne Strefy Ekonomiczne działają nie tylko poprzez selekcję lokatorów, ale równie często same podejmują działania proekologiczne, np. budując oczyszczalnie ścieków (z których korzystają nie tylko firmy działające w strefie, ale także i sąsiadujące z nią osiedla miast).
Ostatnim zagadnieniem jest kwestia wpływu strefy na przestrzeń w jakiej funkcjonuje. Mając na uwadze fakt, iż jednym z celów Specjalnych Stref Ekonomicznych jest zagospodarowanie majątku przemysłowego, ich powstanie na terenach dawnych przedsiębiorstw i ośrodków przemysłowych pozwala na przywrócenie życia w opuszczonych budynkach i niszczejących pustostanach. Remont i wynajem dotychczasowych nieużytków nie tylko może w przyszłości stanowić zastrzyk gotówki, ale przede wszystkim pozwala odmienić oblicze zespołów nieruchomości, a wraz z nimi – wpłynąć na poprawę wizerunku całych dzielnic i miast. W ten sposób mogą powstać nowoczesne ośrodki przemysłowe, nieuciążliwe dla środowiska – więc umożliwiające koegzystencję sfery gospodarczej i prywatnej.
Tworzenie Specjalnych Stref Ekonomicznych jest jednym z rozwiązań wspierających przemysł. Mając jednak na uwadze różnorodne cele, jakie mają one spełnić, strefy nie powinny być postrzegane jedynie jako obszar wyłączony z obowiązku podatkowego, ale jako zintegrowany instrument rozwoju przemysłu i walki z bezrobociem. Przedstawiony bezpośredni i pośredni wpływ stref na sfery społeczną. ekologiczną, ekonomiczną oraz przestrzenną miast podkreśla funkcje przez nie pełnione unaoczniając jednocześnie całą paletę zysków jakie osiąga region z utworzenia Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Autor: Eliza Smyrgała, redaktor portalu IPO.pl
